ดูแลริมฝีปากเบื้องต้น
หลักจำง่าย: ให้ความชุ่มชื้น อย่ารบกวน และดื่มน้ำให้พอ — ริมฝีปากส่วนใหญ่ดีขึ้นได้ด้วยสามอย่างนี้
ทำไมริมฝีปากและมุมปากถึงแห้งแตกช่วงนี้
ระหว่างคีโมหรือฉายแสง ร่างกายมักขาดน้ำง่ายขึ้น น้ำลายน้อยลง และผิวรวมถึงเยื่อบุบอบบางกว่าปกติ ริมฝีปากซึ่งเป็นรอยต่อระหว่างผิวหนังกับเยื่อบุจึงมักแห้ง ลอก หรือแตกก่อนบริเวณอื่น ส่วนมุมปากเป็นจุดที่อับชื้นสลับแห้ง เปิด-ปิดตลอดวัน จึงแตกและเปื่อยได้ง่าย โดยเฉพาะเมื่อภูมิต้านทานลดลง
ข่าวดีคือ ส่วนใหญ่ดูแลได้ด้วยการเพิ่มความชุ่มชื้นอย่างสม่ำเสมอ ควบคู่กับการดูแลปากแห้งจากด้านใน ซึ่งเราเขียนแยกไว้ละเอียดที่ ปากแห้งจากคีโมและฉายแสง
ดูแลริมฝีปากแห้งแตก
- ทาลิปบาล์มอ่อนโยนซ้ำตลอดวัน — โดยเฉพาะหลังเช็ดปาก หลังกินอาหาร และก่อนนอน ช่วงกลางคืนเป็นช่วงที่ริมฝีปากแห้งมากที่สุด
- ซับปากเบา ๆ — เวลาเช็ดน้ำหรือเศษอาหาร ใช้ผ้านุ่มซับ ไม่ถู
- ดื่มน้ำหรือจิบน้ำสม่ำเสมอ — ความชุ่มชื้นจากข้างในสำคัญพอ ๆ กับบาล์มที่ทาข้างนอก
- หลีกเลี่ยงลมและแดดจัด — ถ้าต้องออกแดด มองหาบาล์มที่มีส่วนกันแดดอ่อน ๆ และถามทีมรักษาได้ถ้าไม่แน่ใจ
เลือกลิปบาล์มอย่างไร
เลือกแบบนี้
- สูตรไม่มีน้ำหอม ไม่มีสารแต่งกลิ่น/รส
- ไม่มีเมนทอล การบูร หรือสารให้ความเย็นซ่า
- เนื้อเรียบ ให้ความชุ่มชื้นแบบนุ่ม ๆ เช่น ปิโตรเลียมเจลลีหรือบาล์มไร้กลิ่น
- หลอดหรือกระปุกสะอาด หยิบใช้ง่าย
เลี่ยงไปก่อน
- สูตรเย็นซ่า ทิงเกิล หรือมีเมนทอล
- สูตรมีน้ำหอมแรงหรือสารแต่งกลิ่นจัด
- ลิปแมตต์/ลิปสีที่ทำให้ริมฝีปากแห้ง
- ของที่ไม่มีฉลากบอกส่วนผสมชัดเจน
ถ้าใช้กระปุกแบบใช้นิ้วแตะ ควรล้างมือก่อนทุกครั้งหรือเปลี่ยนมาใช้แบบแท่งหมุน เพื่อลดการนำเชื้อสู่ริมฝีปากที่อาจมีแผลเล็ก ๆ — สำคัญเป็นพิเศษในช่วงที่ภูมิต้านทานลดลง
มุมปากแตก เปื่อย: ดูแลอย่างไรให้ปลอดภัย
มุมปากที่แตก แดง หรือเปื่อย โดยเฉพาะที่เป็นทั้งสองข้างและไม่ดีขึ้นเอง บางครั้งเกี่ยวข้องกับการติดเชื้อราหรือแบคทีเรีย หรือภาวะขาดสารอาหารบางอย่าง ซึ่งทั้งหมดนี้ต้องการให้ทีมรักษาประเมินก่อน ไม่ใช่อาการที่ควรซื้อยาทามาลองเอง
สิ่งที่ทำได้อย่างปลอดภัยระหว่างรอ:
- รักษาความชุ่มชื้นที่มุมปากด้วยบาล์มอ่อนโยน
- ซับให้แห้งเบา ๆ หลังกินอาหารหรือดื่มน้ำ ไม่ปล่อยให้อับชื้นสะสม
- หลีกเลี่ยงการเลียมุมปาก ซึ่งทำให้วงจรแห้ง-เปียกแย่ลง
- จดไว้ว่าเริ่มเป็นเมื่อไร เป็นข้างเดียวหรือสองข้าง เพื่อเล่าให้ทีมรักษาฟัง
เยื่อบุในปากลอกหรือบางลง
บางช่วงผู้ป่วยอาจรู้สึกว่าเยื่อบุกระพุ้งแก้มหรือเพดานปากลอกเป็นแผ่นบาง ๆ หรือบางลงจนไวต่อความรู้สึก นี่เป็นผลจากเซลล์เยื่อบุที่บอบบางและผลัดตัวเร็วในช่วงรักษา การดูแลพื้นฐานคือ:
- ทำความสะอาดช่องปากอย่างอ่อนโยนตามกิจวัตรประจำวัน และบ้วนปากเบา ๆ ตามวิธีบ้วนปากที่ปลอดภัย
- เลือกอาหารนุ่ม ไม่คม ไม่กรอบแข็ง และไม่ร้อนจัด เพื่อลดการขูดขีดเยื่อบุ
- ใช้แปรงขนนุ่มพิเศษและหลีกเลี่ยงการแปรงโดนบริเวณที่ลอก (ดูการเลือกอุปกรณ์ที่ เลือกแปรงสีฟัน ยาสีฟัน และดูแลฟันปลอม)
หากเยื่อบุลอกเป็นบริเวณกว้าง มีเลือดออก เจ็บจนกินไม่ได้ หรือมีแผ่นขาวที่เช็ดไม่ออก ควรแจ้งทีมรักษา และดูการแยกแผ่นขาวแบบต่าง ๆ ได้ที่ แผลคีโม ฝ้าขาว หรือเชื้อรา: แยกอย่างไร
ปรับตามสถานการณ์ของวันนี้
ทาบาล์มอ่อนโยนซ้ำบ่อย ๆ จิบน้ำให้ชุ่ม และปล่อยให้ขุยหลุดเอง ไม่ต้องแกะ ส่วนใหญ่ดีขึ้นได้ภายในไม่กี่วันถ้าดูแลสม่ำเสมอ
รักษาความชุ่มชื้นต่อเนื่องและหลีกเลี่ยงการขยับปากกว้าง ๆ ที่ทำให้ร่องแตกเปิด ถ้าเลือดออกซ้ำ ๆ ไม่หยุด หรือแตกลึกขึ้นเรื่อย ๆ ให้แจ้งทีมรักษา โดยเฉพาะถ้าอยู่ในช่วงที่ผลเลือดบางค่าต่ำ
นี่เป็นสถานการณ์ที่ควรให้ทีมรักษาดู เพราะอาจเกี่ยวกับการติดเชื้อหรือภาวะขาดสารอาหารที่ต้องการการดูแลเฉพาะ ระหว่างรอ ให้รักษาความชุ่มชื้น ซับให้แห้ง และไม่เลียมุมปาก อย่าเพิ่งซื้อยาทามาใช้เอง
ผิวและริมฝีปากในบริเวณที่ฉายแสงต้องการการดูแลเฉพาะ และบางครั้งมีคำแนะนำเรื่องการทาผลิตภัณฑ์ก่อนเข้าฉายในแต่ละครั้ง จึงควรถามทีมรักษาว่าบริเวณริมฝีปากควรดูแลอย่างไร ใช้บาล์มแบบไหน และมีอะไรที่ต้องเลี่ยงก่อนฉายบ้าง ดูความต่างของการดูแลช่วงฉายแสงเพิ่มเติมได้ในบทดูแลช่องปากระหว่างฉายรังสีศีรษะและคอ
🚨 สัญญาณที่ต้องแจ้งทีมรักษา
ริมฝีปากและมุมปากส่วนใหญ่ดูแลเองได้ แต่ให้แจ้งทีมรักษาเมื่อพบสิ่งเหล่านี้:
- มุมปากหรือริมฝีปากแตกเป็นแผลที่ ไม่ดีขึ้นเอง หรือลามมากขึ้น
- มีแผ่นขาว คราบ หรือผื่นที่มุมปาก/ริมฝีปากที่เช็ดไม่ออก
- เลือดออกที่ริมฝีปากหรือมุมปาก ซ้ำ ๆ หรือไม่หยุดเอง โดยเฉพาะช่วงผลเลือดต่ำ
- บวม แดงร้อน มีหนอง หรือมีไข้ร่วมด้วย ซึ่งอาจเป็นสัญญาณติดเชื้อ
- เจ็บริมฝีปากหรือมุมปากจนกินอาหารหรือดื่มน้ำได้น้อยลง
สรุป: เช็กลิสต์ดูแลริมฝีปากและมุมปาก
ทำแบบนี้ทุกวัน
- ลิปบาล์มอ่อนโยนไร้กลิ่น ทาซ้ำตลอดวันและก่อนนอน
- จิบน้ำสม่ำเสมอเพื่อความชุ่มชื้นจากข้างใน
- ซับปากเบา ๆ ไม่ถู ไม่แกะขุย ไม่เลียริมฝีปาก/มุมปาก
- มุมปากแตกสองข้างหรือไม่หาย = แจ้งทีมรักษา ไม่ซื้อยาทาเอง
- เยื่อบุลอกกว้าง/เลือดออก/มีแผ่นขาว = แจ้งทีมรักษา
- ช่วงฉายแสง H&N = ถามทีมรักษาเรื่องการดูแลริมฝีปากก่อนฉาย
เมื่อริมฝีปากและเยื่อบุยังเจ็บ แม้ดูแลความชุ่มชื้นแล้ว
การดูแลริมฝีปากและมุมปากให้ชุ่มชื้นช่วยลดการแตกและระคายได้ แต่ถ้าเยื่อบุด้านในยังมีแผลที่เจ็บเมื่ออาหาร น้ำ หรือน้ำลายสัมผัส การดูแลกลุ่ม oral barrier care ที่ช่วยลดการสัมผัสซ้ำบริเวณเยื่อบุที่บอบบาง จึงเป็นแนวคิดที่ควรเข้าใจต่อควบคู่กับการดูแลความชุ่มชื้น
อ่านเพิ่มเติม: PVP Gel ทำงานอย่างไร →PVP Gel เป็น supportive oral barrier care ใช้ตามคำแนะนำของบุคลากรทางการแพทย์ ไม่ใช่ยารักษา oral mucositis และไม่ใช่การรักษามะเร็ง
คำถามที่พบบ่อย
เลือกสูตรอ่อนโยน ไม่มีน้ำหอม ไม่มีสารแต่งกลิ่นรสหรือเมนทอลที่ให้ความเย็นซ่า เพราะอาจระคายริมฝีปากที่บอบบาง เนื้อบาล์มที่ให้ความชุ่มชื้นแบบเรียบ ๆ เช่น สูตรปิโตรเลียมเจลลีหรือบาล์มไร้กลิ่นมักใช้ได้ดี หากไม่แน่ใจ ให้นำผลิตภัณฑ์ไปถามทีมรักษาหรือเภสัชกรของโรงพยาบาลก่อนใช้
ไม่ควรดึง ลอก หรือแกะขุยที่ริมฝีปากหรือมุมปาก เพราะอาจทำให้เกิดแผลเปิดและเลือดออก ซึ่งเสี่ยงต่อการติดเชื้อมากขึ้นในช่วงรักษา ให้ทาลิปบาล์มอ่อนโยนบ่อย ๆ เพื่อเพิ่มความชุ่มชื้น แล้วปล่อยให้ขุยหลุดเองตามธรรมชาติ
มุมปากแตกหรือเปื่อยที่ไม่ดีขึ้นเอง บางครั้งเกี่ยวข้องกับการติดเชื้อราหรือแบคทีเรีย ซึ่งต้องการการดูแลเฉพาะ จึงไม่ควรซื้อยาทามาใช้เองโดยไม่ปรึกษา ระหว่างนี้รักษาความชุ่มชื้นด้วยบาล์มอ่อนโยนและหลีกเลี่ยงการเลียมุมปาก แล้วแจ้งทีมรักษาเพื่อให้ประเมินว่าต้องดูแลเพิ่มเติมอย่างไร
เยื่อบุช่องปากที่ลอกหรือบางลงอาจพบได้ในช่วงคีโมหรือฉายแสง เพราะเซลล์เยื่อบุบอบบางและฟื้นตัวช้ากว่าปกติ การดูแลพื้นฐานคือรักษาความสะอาดและความชุ่มชื้นอย่างอ่อนโยน หลีกเลี่ยงอาหารและอุปกรณ์ที่ขูดขีด หากลอกเป็นบริเวณกว้าง มีเลือดออก เจ็บมาก หรือมีแผ่นขาวที่เช็ดไม่ออก ควรแจ้งทีมรักษาเพื่อประเมิน
ผู้ป่วยที่ฉายรังสีบริเวณศีรษะและคอควรถามทีมรักษาก่อน เพราะบางครั้งมีคำแนะนำไม่ให้ทาผลิตภัณฑ์บางชนิดบนผิวบริเวณที่จะฉายแสงก่อนเข้ารับการฉายในแต่ละครั้ง การยึดตามคำแนะนำเฉพาะของทีมที่ดูแลจึงปลอดภัยที่สุด